Dramajournalistiek of dramademocratie?

Het lijkt wel alsof de kranten, radio en tv voor de eindejaarsperiode een ladenkast staan hebben met vooraf gevulde schuifjes. Zie maar: de Kerstdagen komen er aan en er hotst een hele horde journalisten met pen en camera naar Zaventem om er de massaal vertrekkende Vlamingen in beeld te brengen. Groot nieuws! Als het dan begint te vriezen, komen de daklozen in beeld – helaas, de verontwaardiging ebt snel weg. Dan stappen we na koningswensen en vuurwerk over op de solden die al dan niet succesvol starten, of gekenmerkt zijn door een nieuw record geld-uit-de-muur afhalen. Dit keer was grote nieuws het weerbericht. Twee nachten vorst of 5 cm sneeuw volstaan om Vlaanderen te ontredderen. Zonder dat lekkers zouden we het moeten stellen met van die typische nieuwsfeiten over de media zelf.: wie breekt het record van de slimste mens? Belangrijk nieuws?

Mag ik nog even het belang van een goed geïnformeerde publieke opinie benadrukken?. En derhalve het belang van een onafhankelijke en kwalitatieve pers. Die is cruciaal voor het goed functioneren van een open, democratische welvaartsstaat. Helaas, de laatste restjes kwaliteitsjournalistiek in Vlaanderen dreigen kopje onder te gaan in de ‘logica’ van de vrije markt. Zelfs winstgevende kranten en tijdschriften ontslaan redacteuren en fotografen.

Ik ben Geert Buelens dankbaar voor zijn onvolprezen essay. Het kwam op tijd, maar zal de storm in medialand een rimpeling veroorzaken in de samenleving? De Dramademocratie van Mark Elchardus kreeg tenslotte ook geen prijs voor essayistiek.

Elke kritiek op de te lage kwaliteit van de pers / de media wordt weggewuifd met het argument dat de lezers dit soort krant willen lezen. Ik geloof die voorkeuren van de lezers maar half, media bepalen bepalen tenslotte zelf grotendeels wat nieuws is en wat niet. Vragen journalisten zich zelf nog eens, ouderwets misschien, of ze een verantwoordelijk dragen in de samenleving? Ik bedoel de lezers, kijkers en luisteraars correct en genuanceerd informeren, en met goede argumenten opiniëren. Maakt dat geen deel uit van hun ethiek?
Wat is kwaliteit? Enkel het lees- en kijkvoer voor hooggeschoolden? Nee, in elk medium, zowel in populaire als de zgn. kwaliteitspers is er werk aan de winkel. Ook als het over het wielrennen gaat, verdient de lezer kwaliteit. Ik wil geen pleidooi houden voor iets elitairs, waar geen kat in geïnteresseerd is. Nee, we willen geen bladen waarmee je kan uitpakken op de trein, in eerste klasse uiteraard, terwijl je er enkel de ‘dag allemaal’ mee camoufleert. Toegankelijkheid is een must, maar dat is niet hetzelfde als een journaal dat zijn eerste kwartier besteedt aan een laagje sneeuw, ook al rijdt er daardoor een bus een dokterspraktijk binnen. Het is zoeken naar een evenwicht tussen toegankelijkheid en diepgang.

Geert Buelens deed goede voorstellen. Maar er is nog meer beleid nodig, meer maatregelen met impact op de media. Dat bleek bijv. uit de voorbije Staten-Generaal, nog onder Kris Peeters, die geen opvolging kreeg. Mediaminister Ingrid Lieten wil wel wat doen, verdienstelijk, maar indrukwekkend is het ook niet echt.
Er is veel meer nodig. Om te beginnen een herziening van het protocol met de schrijvende pers. Dat moet een soort financiële kwaliteitsbonus worden – die pot moet echt groter worden –  voor voor opleiding, voor eigen buitenlandse en Europese berichtgeving, voor verslaggeving over de ‘under-reported stories’, voor cultuurberichtgeving. Het argument dat directe financiële steun de persvrijheid zou bedreigen, klopt in onze tijden niet meer. In de artistieke sector leert de ervaring dat subsidiëring in generlei mate de autonomie van de kunstenaar ondergraaft. Wel integendeel, zonder steun zou dat werk niet kunnen gemaakt worden.
Het goede Fonds Pascal Decroos voor onderzoeksjournalistiek, moet veel meer geld krijgen voor werkbeurzen voor journalisten. Er moet ook een fonds opgericht worden voor duidingsprogramma’s en documentaires op radio en televisie, bestemd voor de commerciële zenders. Zij investeren immers niet snel in programma’s met iets lagere kijkcijfers. En dan moet ook de opdracht van het Fonds voor de Letteren uitbreiden van literaire fictie naar non-fictie. Mag ik ook pleiten voor een structurele financiële ondersteuning van de regionale televisiezenders? Zij zijn een baken in streekgerichte berichtgeving. Kan een nieuwe subsidielijn voor starters van nieuwe (alternatieve) initiatieven op het vlak van nieuws, duiding en achtergrond, op websites en -platforms, zoals De Werktitel of Indymedia. En waarom schaft Ingrid Lieten de kleine subsidie af voor het verdienstelijke jeugdjournaal op VTM? Dat is zonde, het is een kijkerspubliek dat hier best wel deugd van heeft. En waar blijft dat beter redactiestatuut? Ik vind trouwens dat uitgevers zich ertoe moeten verbinden om de benoeming van de hoofdredactie afhankelijk te maken van een gekwalificeerde meerderheid van de redactie. En een goede krant betrekt de lezer (het publiek) bij het beleid van de krant, zoals bijv. de Franse krant Libération. Ik pleit ook voor een stichting die de kwaliteit van de media bewaakt., die bijv.  monitort wat de impact is van de internationale persagentschappen op onze (te eenzijdige?) berichtgeving.

Dat de VRT buitengewoon belangrijk is, staat buiten kijf. Maar die moet zich in de kijkcijferrace niet vooral willen meten met de commerciële zenders. Wie dat niet lust, volge Jambers. De VRT moet niet de grootste, maar de beste zijn: een rots in de journalistieke branding, minder spektakel, meer grondigheid. Ik verwijs naar de kritiek van Zinzen, Lambrecht en anderen. Jammer dat ze vooral spreken nadat ze vertrokken, maar kom. In de volgende beheersovereenkomst moeten echt kwalitatieve criteria worden opgenomen. En er moet voldoende geld voor zijn. Het is klinkklare nonsens dat de VRT met minder middelen beter zou presteren. Zeker een afkalving van de middelen voor nieuws en duiding zou van grote dwaasheid getuigen.

En mogen we van de media en van de journalisten zelf ook initiatieven verwachten? Een grondig zelfonderzoek? Onder impuls van de VVJ (de Vlaamse Vereniging van Journalisten)?
En ja, we hebben nood aan hoofdredacteurs die geworteld zijn in de journalistiek en niet in het management, aan journalisten die niet brood en spelen, maar een democratisch driesterrenmenu willen serveren. We hebben nood aan uitgevers en directies die soms wel eens lak hebben aan (vermeende) economische wetmatigheden. We hebben nood aan een overheid die kansen biedt om die folie te wagen, die een vangnet biedt bij sprongen in het ongewisse, die tijd en krediet biedt om iets te laten rijpen.

Tot slot. We mogen niet vergeten de lezer bij te trekken, door hem kritisch te vormen. Initiatieven als Kranten in de Klas zijn uitstekend, maar nog ruim onvoldoende. Omgaan met media moet een basic onderdeel worden van het schoolcurriculum. En we moeten veel krachtige inspanningen doen om iedereen mee te nemen in de digitale wereld.

PS Beste redactie, kijk nog eens naar de foto van de familie van Shana en Kevin in DS van 5 januari. De foto is ‘schijnbaar’ neutraal, maar dat is hij helemaal niet. Zou enige distantie niet gepast zijn?